Projekti ICCO

Parandalim dhe edukim nė shkollat e mesme

Projekti i shėrbimit psiko-social nė shkolla tė mesme i financuar nga ICCO ka pese vjet qė po zbatohet nė katėr shkolla tė qytetit tė Tiranės, Qemal Stafa, Partizani, Asim Vokshi, Cajupi dhe Petro Nini (gjithashtu projekti ofron asistence dhe per disa rrethe te tjera ku A+ ka kontakte: Durres, Kruje, Vlore, Fier, Korce, Peshkopi, Shkoder etj). Ky projekt ka bėrė tė mundur qė tė krijojė njė skemė tė re tė shėrbimeve pėr tė rinjtė, duke u fokusuar nė fushėn e informimit, parandalimit dhe ndėrgjegjėsimit tė tė rinjve pėr probleme tė ndryshme si droga, HIV/AIDS, shėndeti riprodhues, planifikimi familjar, barazia gjinore etj. Nga ana tjetėr punonjėsit socialė dhe psikologėt janė ēdo ditė tė pranishėm duke ofruar mbėshtetje psiko-sociale pėr tė rinjtė nė nevojė, si dhe pėr stafin e shkollės dhe prindėrit.

Disa nga aktivitetet qė ofrohen nga projekti janė:

• Seminare informuese sipas nevojės qė kanė tė rinjtė pėr informacion

• Aktivitete edukuese, argėtuese dhe sensibilizuese me bazė shkollėn dhe komunitetin pėr rreth

• Trajnime pėr nxėnėsit, mėsuesit, studentėt, vullnetarėt dhe prindėrit

• Edukim bashkėmoshatarė (nė ēdo shkollė janė krijuar grupet e edukatorėve bashkėmoshatarė tė cilėt ofrojnė seminare pėr moshatarėt e tyre)

• Kėshillime dhe adresim tė rasteve tė ndryshme nė qendra mė tė specializuara etj.

• Aktivitete tė ndryshme nė qytete tė tjera si: Shkodra, Berati, Kruja, Durrėsi, Peshkopia, Pogradeci etj.

• Aktivitete tė pėrbashkėta me organizata dhe struktura tė tjera qeveritare dhe joqeveritare.

Tė rinjtė, tė cilėt marrin pjesė nė kėto aktivitete, ndihen tė vlerėsuar dhe tė angazhuar, pasi ata kanė mundėsinė qė tė japin kontributin e tyre, tė dėgjojnė zėrin e tyre, tė marrin vendime dhe tė vetė-aktualizohen. Kjo bėn qė shpesh kėto aktivitete tė shėrbejnė edhe si njė strehė qė i ofron siguri, qetėsi, vet-pėrmbushje dhe i bėn tė ndihen tė realizuar, dhe tė krijojnė. Kontributet e tyre janė nga mė tė ndryshmet:

• Shpėrndarje posterash dhe fletėpalosjesh nė aktivitete tė ndryshme

• Pjesėmarrje nė fushata sensibilizuese dhe ndėrgjegjesuese (p.sh, kundėr HIV/AIDS, drogės apo alkoolit)

• Si ndėrmjetės tė tė rinjtė e tjerė pėr t’u dhėnė informacion rreth aktiviteteve dhe punės qė kryejne forumet

• Ide te reja se si mund tė zhvillohen mė tej kėto aktivitete, ēfarė mund tė pėrmirėsohet nė pėrputhje me kėrkesat dhe nevojat e te rinjve

• Tė jenė drejtues tė aktiviteteve tė ndryshme

• Tė planifikojnė dhe tė menaxhojnė punėn nė grup

• Tė marrin pjesė nė pėrfaqėsime kombėtare e ndėrkombėtare etj

Tė rinjtė kanė mjaft dėshirė qė tė marrin pjesė nė aktivitete tė ndryshme qė zhvillohen nė shkolla nė kuadėr tė projektit tė Aksion Plus, tė mbėshtetur nga ICCO pėr problemin e drogave. Ata janė mjaft tė angazhuar - e rėndėsishme ėshtė qė tė zgjidhet mėnyra e duhur e pėrfshirjes ku ata tė ndjehen nė rolin e partnerit, tė japin dhe tė marrin ide, informacione dhe tė ndjehen tė lirė t’i shprehin mendimet pa patur frikė se ēfarė do tė mendojnė tė tjerėt.

Tė rinjtė janė tė predispozuar qė tė mėsojnė pėr seksualitetin - kjo vihet re edhe gjatė seminareve qė organizojnė punonjėsit socialė nė shkolla, ata pyesin, kėrkojnė mė shumė informacion, ndajnė eksperiencat e tyre. E rėndėsishme ėshtė qė tė hiqet dorė nga format klasike tė shpėrndarjes sė informacionit - teknikat interaktive e bėjnė mė tė lehtė komunikimin dhe rrisin interesin e tė rinjve. Duhet tė alternohet dhėnia e mesazhit me informacione tė ndryshme, dhe tė krijohen kushte pėr aplikimin e kėtyre njohurive. Vetėm dhėnia e informacionit nuk ėshtė gjithēka - duhet tė shoqėrohet edhe me ndėrhyrje tė tjera (tė kenė akses pėr shėrbime, edukimi bashkėmoshatar, tė pėrdoret arti dhe drama, sportet apo role-plays etj).

Thuhet qė ėshtė prezantuar edukimi seksual nė shkolla, por sa jepet ky informacion, sa pėrthithet nga tė rinjtė, a pėrdorin preservativė gjatė marrėdhėnjeve seksuale? Mėsuesit nuk janė tė trainuar, dhe ky handikap mund tė plotėsohet nga punonjėsit social, duke qenė se ata janė nė njė moshė qė ėshtė mė afėr tė rinjve, dhe seksualiteti vazhdon tė konsiderohet tabu nga prindėrit dhe mėsuesit nė pėrgjithėsi. Informacioni qė japin mėsuesit mund tė jetė madje i pėrciptė pėr faktin se ata, ashtu si edhe prindėrit, nuk e vlerėsojnė si shumė tė rėndėsishėm dhėnjen e kėtij informacioni, e kundėrta ndodh me punonjėsin social, tė cilėt janė tė vetėdijshėm dhe vazhdojnė tė punojnė individualisht pėr edukimin e tė rinjve rreth seksualitetit dhe elementeve tė tjera qė lidhen me tė. Trainimet janė shtrirė edhe tek mėsuesit – atyre iu ėshtė demonstruar droga dhe aroma qė lėshon kur digjet. Mėsuesit duhet tė dinė pėr drogat, pėr efektet dhe pasojat, dhe mė tej se si duhet tė sillen kur nė shkollėn e tyre ka pėrdorues tė drogave.

Synimi pėrfundimtar ėshtė qė tė ndryshohen/modifikohen disa qėndrime, qė mė tej do tė ēojnė nė ndryshimin e sjelljes sė rrezikshme tė tė rinjve.

Objektivat e projektit:

• Krijimin e ambjenteve tė sigurta pėr tė rinjtė nė shkollat e mesme

• Shpėrndarjen e informacioneve miqėsore pėr tė rinjtė, dhe shėrbimeve tė drejtėpėrdrejta nė lidhje me shėndetin riprodhues, parandalimin e abuzimit me drogėn dhe HIV/SIDA dhe IST.

• Aktivitete tė informimit dhe komunikimit me njė theks tė vecantė tek metodat “tė rinjtė pėr tė rinjtė” dhe “bashkėmoshatarėt pėr bashkėmoshatarėt”.

• Trajnime, seminare, tryeza tė rrumbullakta pėr: edukatorėt bashkėmoshatarė, liderėt e rinj tė opinionit public, trajnim pėr trajnerė, punė vullnetare, menaxhim dhe marrėdhėnie me publikun, shėndet riprodhues, planifikim familjar, SIDA/IST, shėndeti seksual dhe shėndeti nė pėrgjithėsi, parandalimi i abuzimit me drogėn dhe zvogėlimi i dėmit.

• Kėshillim rreth shėndetit riprodhues, HIV/SIDA, IST.

• Bashkėpunimi dhe ofrimi i ekspertizės pėr organizatat dhe strukturat e ndryshme

• Aktivitete ne shkollė duke krijuar grupet e edukatorėve bashkėmoshatarė.

Njė rezultat shumė i rėndėsishėm i kėtij projekti ėshtė fakti qė tė rinjtė janė mė tė interesuar mbi jetėn e tyre, dhe marrin pjesė nė mėnyrė mė aktive nė shkollė, familje dhe komunitet. Sipas intervistave qė janė bėrė mė tė rriturit, ata shprehen se tė rinjtė shqiptar karakterizohen nga njė gjendje apatie e pėrgjithshme dhe reflektojnė pak shpresė pėr tė ardhmen. Kėshtu qė ata mendojmė qė punonjėsi social nė shkollė ėshtė mjaft i rėndėsishėm si pėr t’i informuar tė rinjtė, por edhe pėr t’i ndėrgjegjėsuar ata qė tė planifikojnė, tė drejtojnė dhe tė marrin vendimet e duhura pėr jetėn e tyre.

Tė rinjtė e pėrfshirė nė aktivitetet e Aksion Plus-it janė mė tė angazhuar dhe kanė mė pak kohė pėr t’u pėrfshirė nė aktivitete dhe sjellje anti-sociale. Pjesėmarrja e tė rinjve nė kėto programe ndihmon tė rinjtė qė tė qėndrojnė larg fenomeneve negative qė po pėrballet shoqėria shqipate dhe tė rinjtė nė pėrgjithėsi, tė tilla si: abuzimi me drogė, kriminaliteti, etj, po ashtu edhe pėr tė analizuar qėndrimet dhe situatat e rrezikshme. Ata shprehen se janė tė kėnaqur sepse:

• Krijojnė njohje tė reja

• Kanė dėshirė qė tė mėsojnė nga puna e tė tjerėve, dhe tė pėrfshihen edhe ata nė punė tė ndryshme

• Kanė dėshirė qė tė pėrfshihen dhe tė pėrdorin nė mėnyrė efektive kohėn e tyre

• Kanė njė mundėsi pėr tė shprehur idetė dhe aftėsitė e tyre

Tė rinjtė jane te gatshem tė perfshihen nė aktivitete ku mund te marrin nje infomacion te vlefshem qė do t’u shtoje kapacitetet dhe njohuritė ne tema te ndryshme sic janė trainimet, por gjithashtu ata kane nevoje edhe per aktivitetet te ndyshme me karakter kulturor dhe argėtues. Tė rinjtė marrin pjesė nė kėto programe sepse:

• Perftitojne nga trainimet e ndryshme ne te cilat kane marre pjese dhe qe i ndihmojne te zhvillojne njohurite e tyre edhe ne shkolle

• Kane gjetur ngrohtesi dhe miqesi te njeri-tjetri dhe te drejtuesit e programeve

• Njohje te reja dhe zhvillimi i aftesive komunikuese me te tjeret

• Perfitojne informacione te reja dhe te ndryshme mbi ceshtjet e tė rinjve, situaten e tyre, problemet qe kane, te drejtat dhe lirite qe gėzojnė

• Angazhimin ne aktivitete te ndryshme dhe perfshirja ne pune organizative

Prindėrit i shohin kėto programe tė rėndėsishme nė rolin e tyre edukues, argėtues - tė rinjtė janė mė aktivė, mėsojnė tė shprehen mė mirė, shkėmbejnė eksperienca me tė rinjtė e tjerė, ndihen mė mirė, mė tė sigurt nė vetvete, ndihen tė dobishėm. Pjesėmarrja nė kėto aktivitete i bėn ato mė tė pėrgjegjshėm dhe i ndihmon ata pėr tė qėndruar larg sjelljeve tė rrezikshme. Ata janė tė interesuar qė fėmijėt e tyre tė bėhen pjesė e kėtyre programeve, pasi nė to jo vetėm qė tė rinjtė kalojnė kohėn e lire, por edhe mėsojnė dhe aftėsohen pėr jetėn e tyre.

Tė rinjtė janė tė gatshėm qė ndihmojnė njėri-tjetrin jo vetėm kur ata ndeshen me probleme, por gjithashtu duke pėrdorur informacionet qė ata kanė marrė nė seminare, trajnime, tryeza tė rrumbullakta, publikime etj. Ata janė tė informuar se ku mund tė drejtohen nė rast se duan trajtim, dhe cilat janė hapat e duhura pėr t’u ndjekur.

Teknikat e pėrdorura gjatė punės me tė rinjtė janė mjaft efektive dhe nė pėrshtatje me llojin e informacionit qė jepet dhe grupit tė cilit i drejtohet. Tė rinjtė ndjehen mirė pasi ata kanė mundėsinė tė dalin jashtė kornizave klasike tė shkollave, ku ata kanė rolin pasiv “tė flasin atėherė kur mėsuesit e kėrkojnė njė gjė tė tillė”.

Bashkėbisedimet, lojėrat, shembujt e ndryshėm, ndarja e eksperiencave janė teknikat mė tė preferuara nga tė rinjtė ku tė gjithė ndjehen tė barabartė pėr tė marrė pjesė nė diskutim dhe pėr tė shprehur atė qė ata e konsiderojnė vlerė tė vetes sė tyre.

Prania e psikologut dhe punonjėsit social ėshtė pozitive nė vetvete pasi aty ata mund tė gjejnė mbėshtetje pėr cdo shqetėsim qė ata kanė si dhe tė qartėsojnė idetė, mendimet, ndjenjat e tyre. Seminaret informuese nė lidhje me tema tė ndryshme janė mjaft interesante (sidomos tema tė tilla si HIV/AIDS, abuzimi me drogėn, menaxhimi i stresit, seksualiteti) sepse mbartin vlera edukative dhe jane reflektimi i realitetit qe pasqyrohet nga specialistėt shumė hapur dhe me nje komunikim te lirshem.

Institucionalizimi i projektit

Nė vitin 2004, Drejtoria Arsimore Rajonale e qytetit tė Tiranės filloi implementimin 2-vjecar tė njė projekti pilot tė kėshilluesve shkollor, njė projekt qė u bazua nė eksperiencėn e Aksion Plus. Janė organizuar tryeza tė rrumbullakta pėr tė ndarė eksperiencat dhe stafi i Aksion Plus ka ofruar trajnime pėr punonjėsit social dhe psikologėt. Plani ditor i punės sė punonjėsve social dhe psikologėve ėshtė bėrė duke u bazuar nė eksperiencėn e Aksion Plus.

Mėsimet e nxjerra

• Kėshilluesit shkollor duhet tė shėrbejnė si njė model pėr tė ndryshuar jo vetėm sjelljet personale, por edhe ato kolektive gjithashtu. Kjo ndihmon pėr pėrcaktuar qartė rolin psiko-social qė ndihmon nė fushat ku zbatohet projekti

• Mėnyra krijuese dhe novatore duhet tė pėrdoren pėr tė kombinuar aktivitetet shkollore me aktivitetet ekstrakurrikulare dhe ato me bazė komunitare.

• Ndryshimi i sjelljeve nuk mund tė ndodhė vetėm nėpėrmjet informimit dhe edukimit. Kjo kėrkon edhe pėrfshirjen e grupeve target, si dhe dhėnien e mundėsisė tė rinjve qė tė praktikojnė qėndrimet dhe sjelljet e reja me qėllim qė informacionet qė ata marrin tė jenė tė qėndrueshme.

• Punonjėsit socialė dhe psikologėt mund tė avokojnė pėr tė mbrojtur tė drejtat e tė rinjve dhe pėr t’i informuar ata nė lidhje me problemet dhe shqetėsimet qė ata kanė.

• Raportimi dhe menaxhimi i projekteve duhet tė decentralizohet. Shkolla duhet tė ketė planin e saj lokal tė aktiviteteve.

• Dhomat e punonjėsit social dhe psikologut janė mjaft tė rėndėsishme pasi prezantojnė njė ambjent tė sigurt dhe mjaft tė hapur pėr tė rinjtė.

• Kėto projekte duhet tė ecin paralelisht me programet e tjera nė sistemin e edukimit tė tilla si trajnimi i mėsuesve pėr aftėsitė e jetės, metodat pjesėmarrėse tė mėsimdhėnies.